Een informatief overzicht

Houtzaagmolen de Rat

Houtzaagmolen De Rat is een achtkante stellingmolen  en werd gebouwd in 1828. Naast de houtzaagmolen stond ooit  een rijtje molenaarswoningen. In de jaren 80 is er weer een molenaarswoning gebouwd, geïnspireerd op de oorspronkelijke woningen.

De molen is afkomstig uit de Zaanstreek en is daar  in 1711 gebouwd als balkenzager. Hij heette toentertijd “De Walrot”, wat “waterrat” betekende. Omstreeks 1918 werd de kap van de molen verwijderd. Er werd een elektromotor boven in de molen geplaatst die, via een grote riemschijf op de krukas, de zaagramen aandreef.  Tot 1950 werd er zo bedrijfsmatig gezaagd.

In 1956 werd de molen door de toenmalige gemeente IJlst voor 3000  gulden van Houthandel Oppedijk gekocht Zo werd  de molen voor sloop behoed. Er werd een zeilschool en later een pottenbakker in gehuisvest. Bij gelegenheid van de viering van 700 jaar stadrechten van IJlst in 1967/1968 werd de molen gerestaureerd en weer van een molenkap met wieken voorzien. Echter de verbinding tussen het bovenwiel in de kap en de krukas ontbrak! De molen kon alleen onbelast draaien. In molentermen heet het ”hij kon alleen nog maar voor de Prins draaien”

10 jaar later was, omdat er in feite niets mee werd gedaan, de molen weer in slechte staat. De gemeente IJlst besloot om zich actief in te zetten voor het behoud van de molen. In het Kypmantsje, het plaatselijke krantje van de stad IJlst, deed de gemeente IJlst een oproep aan de burgers om een molenaarsopleiding te volgen ten behoeve van het voortbestaan van de molen.

molen-foto-004Henk J. C. van der Woude en Piet J.M. Hoogeveen (zie foto) gingen in opleiding op de Penninga’s molen te Joure. Na de succesvolle opleiding bij het Gild Fryske Mounders werden beiden benoemd tot beheerder- molenaar van De Rat.

Er volgde een tijd waarin beide molenaars veel energie en tijd stopten in De Rat om alles weer gangbaar te maken. Zij kwamen tot de conclusie dat de continuïteit van de molen alleen gewaarborgd kon blijven als de molen ook weer bomen tot planken ging zagen. Er werd een restauratieplan opgesteld en een beheerstichting opgericht. Met de grote restauratie, waarbij onder meer een verrotte achtkantstijl werd vervangen en het aanbrengen van de koningsspil, konden na 60 jaar de zaagramen weer met behulp van windkracht op en neer bewegen!

Dit resulteerde in de het opnieuw in gebruik nemen van molen De Rat als productieve houtzaagmolen! De feestelijke opening was op 27 mei 1978, precies 150 jaar nadat de molen in IJlst werd opgebouwd! Nadien werd de molen ook opleidingsmolen van het Gild Fryske Mounders. Vele vrijwillig molenaars zijn door de jaren op Rat opgeleid. Eerst op de zaterdag en later 4 dagen in de week werd en worden nog steeds bomen tot planken gezaagd. Daarbij is de molen voor publiek opengesteld. Het zagen van de stammen gebeurt nu nog op precies dezelfde wijze als 300 jaar geleden toen de eerste houtzaag molens in Nederland ontstonden.

(Wordt vervolgd)

cordevries.com

  • Al lang was onder de burgers van IJlst de wens om aandacht te schenken aan de rijke industriële historie van IJlst. In de negentiende eeuw kende IJlst veel ambachtelijke bedrijfjes in de scheepsbouw en houthandel. Zo ook Jan Jarich Nooitgedagt, in 1865 begon hij met het maken van gereedschap en schaatsen. Hij wist met zijn […]

  • Hoe het begon De gunstige ligging van IJlst aan het water zorgde ervoor dat IJlst rijk was aan scheepswerven en toeleveranciers van hout en andere materialen. Pas bij de opkomst van transport over de weg veranderde het karakter van de bedrijvigheid in IJlst rigoureus. Het bouwen van boten voor de beroepsvaart verdween volledig. Een veel […]

  • Op initiatief van de (voormalige) gemeente Wymbritseradiel, molenaars van Houtzaagmolen De Rat te IJlst en anderen werd in 2001 Stichting Molens in bedrijf opgericht. Het doel van de Stichting is de verspreiding en instandhouding van informatie over de molens en hun toepassing in de Friese Zuidwesthoek. De Stichting kreeg vorm met het inrichten van een […]